پری‏چهرگان آسمانی در میلاد نور، زیارتگر سرای حسینی گردیدند تا نغمه‏خوان سروش هدایت و تهنیت‏گوی مولودی باشند که طلایه‏دار نور و سرسلسله آفتاب بود. مولودی پاک که بر پیشانی بلندش، مُهر بندگی حق نقش بسته بود. در دامان پرمهر سالار شهیدان، نغمه حیات سر داد تا پدر برای او نامی نیکو گزیند و حسین بن علی علیه‏السلام که در عشق به پدر، عاشقی شیفته و شیدایی دل‏سوخته بود، فرزند پاکش را به یُمن شمیم دل‏انگیز و روح‏افزای امیرمؤمنان علی علیه‏السلام ، بدین نام نهاد تا احیاگر خاطرات خوب پدر و مهربانی‏های زلال او باشد.

خورشید امامت

پس از شهادت امام حسین علیه‏السلام ، امامت و جانشینی آن حضرت به فرزندش حضرت سجاد علیه‏السلام رسید. در تاریخ آمده است که وقتی امام حسین علیه‏السلام راهی عراق بود، نوشته‏ها و وصیت‏نامه‏ای را به عنوان امانت به اُمّ‏سَلَمه، یکی از همسران والامقام پیامبراعظم صلی‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم سپرد و فرمود: «هر که اینها را از تو بخواهد، امامت، شایسته اوست.» وقتی حضرت سجاد علیه‏السلام به مدینه بازگشت، آنها را از ام سلمه طلبید.

زینت عابدان

امام سجاد علیه‏السلام ، زینت عابدان و پیشوای بندگان پاک خداوند است. ابن عباس در این باره از رسول خدا صلی‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم روایت می‏کند که فرمود: «هرگاه روز قیامت شود، ندا دهنده‏ای در میان جمع اهل محشر ندا می‏دهد که مایه زینت عابدان کجاست. در آن هنگام، فرزندم، علی‏بن الحسین با کمال سرفرازی و سربلندی در محشر ظاهر می‏شود و میان صفوف حرکت می‏کند».

فضیلت دانش‏اندوزی

امام سجاد علیه‏السلام در مورد فضیلت دانش‏اندوزی می‏فرماید: «اگر مردم می‏دانستند دانش‏آموزی چه فایده‏ای دارد، دنبال آن می‏رفتند؛ اگرچه در راه آن خون دل بریزند و به گرداب‏ها فرو افتند. به راستی که خدای تعالی به دانیال نبی وحی کرد مبغوض‏ترین بندگانم نزد من، آن نادانی است که حق اهل دانش را سبک شمارد و از آنان پیروی نکند و دوست‏ترین بندگانم نزد من، کسی است که از دانایان پیروی می‏کند».

شکوه و جلال

امام سجاد علیه‏السلام چنان جلال و شکوهی داشت که حتی دشمنان حضرت نیز در برابر هیبت ایشان سر تعظیم فرود می‏آوردند. برای نمونه، مسلم بن عَقَبه، از ستمگران روزگار که به قصد کشتن امام سجاد علیه‏السلام با حضرت رو به رو شده بود، به محض دیدن امام، بی‏اختیار به تکریمش پرداخت و او را با احترام در کنار خود نشاند و پس از تکریم و تعظیم، آن حضرت را به خانه‏اش برگرداند. هنگامی که از او علت این کار را پرسیدند، پاسخ داد: شکوه و هیبت او مرا فرا گرفت. او که ابتدا قصد کشتن امام را داشت، بی‏اختیار به امام عرض کرد که هر حاجتی داری، بگوی. امام برای خود حاجتی نخواست، ولی برای عده‏ای طلب بخشش کرد و آنها را از مرگ نجات داد.

مجلس امام

مردم در محضر امام سجاد علیه‏السلام تحت‏تأثیر هیبت و شکوه ایشان، یارای هرزه‏گویی و بیهوده‏گویی نداشتند، بلکه سکوتی همراه با ادب بر محلس امام حاکم بود. فَرَزْدَقِ شاعر، در وصف مجلس آن حضرت می‏گوید: «چشم‏ها از شدت حیا به زیر بود. هیچ‏کس سخن نمی‏گفت مگر آن‏گاه که او لب به تبسّم می‏گشود و در چنین وضع و حال، با فقیران و تهی‏دستان می‏نشست و غذا می‏خورد و آنها را به خانه خود دعوت می‏کرد و با ایشان مأنوس می‏شد».

تربیت علمی

امام سجاد علیه‏السلام به منظور نشر معارف والای دینی و احیای سیره پیامبر گرامی اسلام و امامان پیش از خود، تلاش‏های گسترده‏ای کرد. آن حضرت در مدت 34 سال امامت خود، افراد فراوانی را تربیت کرد. در رأس این افراد، فرزند ارجمند ایشان، امام محمدباقر علیه‏السلام بود که وظیفه امامت را پس از آن بزرگوار به عهده گرفت. ایشان سنگ‏بنای دانشگاه اهل‏بیت را گذاشت و فقه گسترده شیعه را تدوین کرد. فرزندان دیگر حضرت، عبداللّه، عمر و حسین، از عالمان، فقیهان و راویان حدیث بودند و به عبادت و درست‏کاری شهرت داشتند.

شاگردان

سعیدبن جبیر

یکی از شاگردان امام سجاد علیه‏السلام ، سعیدبن جُبیر است که به دلیل محبت اهل‏بیت علیهم‏السلام به دست حجاج بن یوسف ثقفی، حاکم ستمگر آن زمان به شهادت رسید. از امام جعفرصادق علیه‏السلام درباره سعید چنین نقل شده است: «سعید بن جبیر همیشه با علی بن حسین علیه‏السلام همراه بود و امام او را مدح و ثنا می‏گفت.» او از بزرگ‏ترین دانشمندان زمان خود به شمار می‏آمد که در علوم تفسیر و فقه، سرآمد همگان بود.

أبوحمزه ثمالی

ثابت بن دینار که نزد ما به أبوحمزه ثُمالی مشهور است، از شاگردان برجسته چهار امام، یعنی امام سجاد علیه‏السلام ، امام باقر علیه‏السلام ، امام صادق علیه‏السلام و امام کاظم علیه‏السلام شمرده می‏شود. امام رضا علیه‏السلام در مورد فضیلت ابوحزمه می‏فرماید: «أبوحمزه ثمالی در زمان خودش همچون لقمان بود.» از أبوحمزه، کتاب تفسیر قرآن، کتاب النوادر، رساله حقوق و نیز دعای أبوحمزه ثمالی به یادگار مانده است.

اَبان‏بن تغلب

اَبان بن تغلب ریاح، یکی از بزرگان اصحاب امام زین‏العابدین علیه‏السلام به شمار می‏رود. او مردی والامقام و صاحب منزلت و شوکت علمی بود. ابان، مجتهدی توانا در علوم قرآنی، فقه، حدیث و ادبیّات عرب به شمار می‏رفت. او فیض خدمت چند امام معصوم را داشته و از امام سجاد علیه‏السلام ، امام باقر علیه‏السلام و امام صادق علیه‏السلام روایت نقل کرده است. حضرت امام محمدباقر علیه‏السلام به او فرمود: «ای ابان! در مسجد مدینه بنشین و برای مردم فتوا بده. من دوست دارم مثل تو در میان یارانم دیده شود.» نیز هنگامی که خبر مرگ أبان بن تغلب را به امام صادق علیه‏السلام دادند، فرمود: «به خدا سوگند، مرگ أبان، قلبم را به درد آورد».

رساله حقوق

رساله حقوق، سخنان والای امام سجاد علیه‏السلام به ابوحمزه ثمالی است. حضرت در این رساله، با دقت در رفتار آدمی و بررسی تمامی جنبه‏های زندگی او، روابط انسان را با آفریدگار، خویشتن، خانواده، جامعه، حکومت، معلم و دیگر کسان در نظرگرفته و آن‏گاه حقوق و واجباتی برای او مقرّر فرموده است. حضرت، آدمی را مسئول رعایت و پاسداری از این حقوق می‏داند تا بدان وسیله، بنیاد جامعه اسلامی به تمام و کمال ایجاد شود و عدالت اجتماعی و تکامل و پیشرفت اجتماعی بر جامعه سایه افکند.

حق خداوند

امام سجاد علیه‏السلام ، رساله حقوق خود را با معرفی حق خداوند متعالی که بر تمامی حقوق برتری دارد، آغاز می‏کند و می‏فرماید: «اما حق خداوند آن است که او را بپرستی و چیزی را شریک او قرار ندهی و اگر از روی اخلاص چنین کنی، خدا بر خود مقرر کرده است که کار دنیا و آخرت تو را به عهده گیرد و آنچه از آن بخواهی، برایت نگه دارد».